तक्षशिला

अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्चि अवन्तिका ।

वैशाली द्वारिका ध्येया पुरी तक्षशिला गया ।।६।।

सिंधू आणि वितस्ता (झेलम) नद्यांच्यामध्ये भारताच्या पश्चिमोत्तर सीमाप्रदेशात गांधार जनपदाची द्वितीय राजधानी राहिलेली तक्षशिला ही प्राचीन ऐतिहासिक नगरी. ताक्षशिलेचे भग्नावशेष आजही पाकिस्तानातील रावळपिंडीच्या ३० किमी अंतरावर विद्यमान आहेत. श्रीरामाचे बंधू भारत यांनी त्यांचा पुत्र तक्ष याच्या नावाने ही नगरी वसविली होती. प्राचीन भारतातील सुप्रसिद्ध विद्याध्ययन केंद्र म्हणून तक्षशिलेची ख्याती होती. ज्ञात इतिहासात जगात सर्वाधिक दीर्घकाळ चाललेले, १२०० वर्षे निरंतर चाललेले विश्वविद्यालय येथे होते. तक्षशिलेच्या या जगद्विख्यात विश्वविद्यालायात पाणिनी, जीवक, कौटिल्यासारख्या महान विभूतींनी अध्ययन व अध्यापन केले आहे. प्राचीन भारतातील राजकीय व व्यापारी केंद्र म्हणूनही ताक्षशिलेची ख्याती होती. एरियन, स्ट्रेटो इ. ग्रीक इतिहासकार तसेच चिनी प्रवासी फाहीयान यांनी या नगरीच्या संपन्नतेचे वर्णन लिहून ठेवले आहे. सीमावर्ती प्रदेशात असल्याने या नगरीस राजकीय महत्त्व प्राप्त झाले होते. पश्चिमोत्तर दिशेकडून होणाऱ्या आक्रमणांना या नगरीने वारंवार यशस्वी तोंड दिले आहे. भारताच्या विभाजनानंतर आता हे स्थान पाकिस्तानात गेले आहे.