प्रयाग

प्रयाग: पाटलीपुत्रं विजयानगरं महत् ।

इंद्रप्रस्थं सोमनाथ: तथाऽमृतसर: प्रियम् ।।७।।

उत्तरप्रदेशात गंगा यमुनेच्या संगमावर वसलेलं 'प्रयागराज' हे प्राचीन प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे, असाधारण महात्म्यामुळे यास तीर्थराज म्हटले जाते. सरस्वती नदीही गुप्त रूपाने याच संगमात विलीन होत असल्याने या स्थानास त्रिवेणीसंगम म्हटले जाते. प्रयागमध्ये दर वर्षी माघमेळा, दर सहा वर्षांनी अर्धकुंभ व प्रति बारा वर्षांनी विराट स्वरूपाचा कुंभमेळा संपन्न होत असतो. या प्रसंगी कोट्यावधी साधू, महात्मे, संत, श्रद्धाळू इथे पवित्र पर्वस्नान करतात. प्रजपतीने इथे यज्ञ केलेला असल्याने या क्षेत्रास प्रयाग हे नाव पडले असावे. भरद्वाज मुनींचा प्रसिद्ध गुरुकुल आश्रम इथेच होता. वनवासात जतेवेळी श्रीराम, सीता व लक्ष्मण इथे थांबले होते. संत तुलसीदास रचित रामचरितमानसानुसार इथेच याज्ञवल्क्य ऋषींनी भरद्वाजमुनीस श्रीरामकथा कथन केली होती. सम्राट समुद्रगुप्ताचे वर्णन असलेला एक उत्कृष्ट शिलास्तंभ प्रयागमध्ये प्राप्त झाला आहे. प्रलयकाळातही नष्ट होत नाही अशी मान्यता असलेला सुप्रसिद्ध अक्षयवटवृक्ष इथेच आहे. या श्रद्धाभावनेस नष्ट करण्यासाठीच आक्रमक मुसलमानांनी, प्रामुख्याने जहांगीरने हा अक्षयवटवृक्ष तोडण्याचे खूप प्रयत्न केले पण आजही तो विद्यमान आहे.